Każdy rodzic, ale i każda niania powinna wiedzieć, jak wygląda prawidłowy rozwój dziecka, aby mieć szansę właściwie wpływać na jego rozwój i dostosowywać zabawy oraz opiekę do możliwości malucha. Rozwój każdego dziecka przebiega indywidualnie, warto znać normy rozwojowe, aby umieć poznać właściwe konkretnemu dziecku tempo rozwoju.

Maluch w brzuchu mamy

W ostatnich latach wraz z rozwojem techniki wzbogaciła się również wiedza na temat rozwoju dziecka przed narodzinami. Dziecko w łonie mamy jest otoczone naturalną ochroną, istotne jest jednak, że już od momentu poczęcia na jego rozwój mają wpływ czynniki fizyczne i psychiczne.
Czynniki fizyczne są dziś dobrze poznane i informują o nich lekarze prowadzący kobiiety w ciąży. Jeśli chodzi o czynniki psychologiczne, wiedza na ich temat wciąż rozwija się i coraz częściej pojawiają się głosy o ogromnym wpływie stanu psychicznego matki na rozwój dziecka, dlatego na tych czynnikach psychicznych skupiamy się w tym punkcie.
O ile nie jest nowością, że samopoczucie mamy noszącej w sobie maleństwo ma wpływ na jego rozwój, o tyle próby wyszczególnienia znaczących cech pojawiają się stosunkowo rzadko.
Dziś coraz częściej fakt zajścia w ciążę nie jest zaskoczeniem dla żadnego z rodziców. Młode i starsze małżeństwa na narodziny dziecka decydują się świadomie i po wielu przemyśleniach. Nierzadko pary mają problem z zajściem w ciążę a dziecko jest osobą wyczekiwaną z utęsknieniem od lat. Wciąż jednak zdarzają się nieświadome, niechciane poczęcia a wiadomość o nich jest szokiem i dla mamy i dla taty dziecka. Bez względu jednak na historię pojawienia się maleństwa, dla jego rozwoju już od pierwszych chwil ma znaczenie nastawienie rodziców do jego osoby. W momencie uzyskania informacji o ciąży mama zaczyna budować w swojej głowie obraz swojego dziecka. Zaczyna się zastanawiać, jakie ono będzie, jak będzie wyglądać, jak będzie się zachowywać, do kogo będzie podobne, czy będzie to synek czy córeczka, itd. W tym też momencie rozpoczyna budowanie własnego obrazu jako mamy pierwszego, bądź też kolejnego dziecka. Miłość mamy do noszonego dziecka odgrywa znaczącą rolę w jego rozwoju. W kształtowaniu akceptacji nienarodzonego maleństwa każdej kobiecie pomaga poczucie bezpieczeństwa warunkowane szczęściem w związku małżeńskim, stabilizacją finansową itp. Nie bez znaczenia dla mamy i maleństwa jest także nastawienie taty do faktu ojcostwa i posiadania dziecka. Istnieją teorie mówiące o tym, że dziecko przez skórę mamy jest w stanie rozpoznawać osoby po dotyku. Nie małe znaczenie ma także głos – jego natężenie i intonacja. Zarówno postawa rodziców, jak i członków rodziny oraz innych osób znaczących dla dziecka ma wpływ na jego rozwój, który opiera się przede wszystkim na interakcjach z innymi osobami, a nastawienie tych osób warunkuje zachowanie, samopoczucie czy budowany przez dziecko obraz siebie. Warto tu wspomnieć, że najnowsze badania wskazują także na fakt, że im bardziej pozytywnie mama jest nastawiona do swojej ciąży i noszonego dzidziusia, tym łatwiej i sprawniej przebiega poród.


Po narodzinach

Dziecko pojawiając się na świecie od razu jest postawione przed wieloma zadaniami. Początki życia malucha nie są łatwe – musi nauczyć się wołać mamę, gdy jej potrzebuje, radzić sobie z jej nieobecnością, przyzwyczaić się do ssania piersi i tak dalej, i tak dalej.
 
Rozwój motoryki
 

Zdrowy maluch bardzo szybko przybiera na wadze, a wraz ze wzrostem stopniowo rozwijają się jego kończyny. Rozwój ruchowy dziecka najlepiej obrazuje jego dorastanie. Stopniowo dzidziuś zaczyna podnosić głowę i przewracać się na bok (już w trzecim miesiącu), a potem na plecki (ok. 5 miesiąca), po kilku miesiącach zaczyna siadać i pełzać (8 miesiąc), potem stać z oparciem i bez, raczkuje (ok. 10 miesiąca), stawia pierwsze kroki, by po upływie około roku od urodzenia zacząć chodzić. Po tym okresie intensywnego rozwoju ruchowego następuje spokojniejszy okres, w którym najistotniejsze jest zdobycie przez dziecko koordynacji motorycznej i doskonalenie umiejętności chodzenia.
Około 17 miesiąca życia dziecko potrafi biegać, potem zaczyna podejmować coraz trudniejsze wyzwania jak chodzenie po schodach. Rozpoczyna się także rozwój manualnych zdolności dziecka. Maluch coraz pewniej trzyma w rączkach butelkę, zaczyna uczyć się korzystania z kredek, z upływem czasu coraz precyzyjniej chwyta małe przedmioty. W tym okresie warto zainteresować dziecko zabawami pomagającymi wspierać rozwój koordynacji wzrokowo – ruchowej i zdolności do eksploracji otoczenia.
 

Rozwój mowy

Rozwój mowy dziecka rozpoczyna się od okresu prenatalnego, kiedy maluch uczy się rozpoznawać dźwięki pochodzące z organizmu mamy (bicie jej serca) i ze świata zewnętrznego (głos taty). Po przyjściu na świat uczy się krzykiem i płaczem przywoływać mamę gdy jest mu źle – ma mokro, jest głodne czy samotne. Jednocześnie poznaje kolejne dźwięki otoczenia – rozpoznaje kroki, muzykę i wszytskie subtelne odgłosy, których nie znało będąc w brzuchu mamy. Trwa to około 8 tygodni, zanim dziecko próbuje gruchaniem i śmiechem porozumiewać się ze światem. Dopiero po upływie czterech miesięcy maluch zaczyna bawić się głosem, zaczyna tworzyć swój własny język, gaworzyć i precyzyjniej wyrażać swoje komunikaty. Początków mowy badacze dopatrują się już od 9 miesiąca życia biorąc pod uwagę także komunikację niewerbalną dziecka. Podstawą do tworzenia języka są dla dziecka kontakty interpersonalne. Dzieci płynnie naśladują swoich opiekunów w nawiązywaniu kontaktów i zachowaniu.
Zwykle pod koniec pierwszego roku życia dziecko używa kilku słów, po upływie tego czasu uczy się 6 – 10 słów dziennie, zaczyna też używać języka do różnych celów. Pod koniec trzeciego roku życia maluch zna blisko 1500 słów i buduje coraz dłuższe poprawne gramatycznie wypowiedzi poczynając od zlepków dwuwyrazowych poprzez proste zdania kończąc na zdanach złożonych w późniejszym rozwoju. Po trzecim roku życia dzieci następuje tak zwany okres "zadawania pytań". Dziecko w tym czasie zasypuje dorosłych pytaniami, których ulobione brzmi "A dlaczego?". W różnych podręcznikach można znaleźć informację, że do 5 roku życia dzieci nie radzą sobie jeszcze z wyrażaniem negacji a ich wypowiedzi mają charakter skrótowy. Ich wypowiedzi skupiają się głównie na wyrażaniu emocji.
W momencie wkroczenia w wiek przedszkolny (6 rok życia) dziecko powinno już tworzyć wszystkie rodzaje zdań poprawne gramatycznie. Dziecko w wieku przedszkolnym uczy sie opowiadać i dyskutować.


Rozwój emocjlonalny

Dziecko uczy się radzić sobie z emocjami i relacjami interpersonalnymi dzięki kontaktom z rodzicami. To oni stanowią dla malucha największy autorytet i wzór. Gdy rodzice chętnie spędzają czas z dzieckiem, nabiera ono zaufania do samego siebie i przekonania, że jest wartościowym człowiekiem. Pierwszymi sygnałami zachęcającymi do zabawy z dzieckiem jest jego uśmiech, który pojawia się tuż po urodzeniu, chociaż maluch dopiero po upływie 2-3 miesięcy zaczyna rozpoznawać twarze i uśmiechać się świadomie na widok osób, które pamięta i zna.
Dziecko od początku przedkłada kontakt z ludźmi nad zabawę najbardziej kolorowymi zabawkami. Kontakt z podstawowym opiekunem (najczęściej jest nim mama dziecka) pozwala dziecku rozwijać przywiązanie i więź, która jest podstawą budowania osobowości. To podstawowy opiekun pokazuje dziecku, jak ma interpretować swoje stany emocjonalne i jak na nie reagować. Począwszy od dnia narodzin dziecko potrzebuje stałej, troskliwej opieki. Dobry opiekun szybko uczy się reagować na stany emocjonalne dziecka i rozpoznawać, kiedy maleństwo płacze z powodu głodu, a kiedy ma mokro. Jest to niezwykle trudna sztuka i często zajmuje wiele miesięcy zanim rodzice nauczą się jej. Często niesie za sobą niebezpieczeństwo, że opiekun zaczyna zachowywać się tak, jakby wiedział wszystko o dziecku i przestaje zauważać nowe płynące od dziecka sygnały.
O ile na począku dziecko wymaga stałej opieki, o tyle już po kilkunastu miesiącach zaczyna pokazywać swoją niezależność i próbuje samodzielnie wykonywać pierwsze czynności. W okolicach ósmego miesiąca życia u dziecka pojawia się skłonność do płaczu na widok obcych. Zjawisko to zwane "syndromem ósmego miesiąca" polega na tym, że maluch płacze zaczepiany przez obcych, nie pozwala się brać na ręce nikomu poza mamą, płacze nawet podczas wizyty cioci czy babci (każde dziecko może wypracować własny repertuar takich zachowań, przedstawiamy tu najbardziej typowe). Zachowanie to jest naturalne i mija samoistnie po upływie kilku tygodni. Dziecko od momentu "wyjścia z łóżeczka", kiedy pozwala mu się na samodzielną zabawę na kocyku rozłożonym na podłodze i potem, gdy już raczkuje, zaczyna samodzielnie odkrywać świat.


Charakterystyczne jest, że dzieci podczas zabawy lubią mieć mamę w zasięgu wzroku i te, które już poruszają się samodzielnie, raz na jakiś czas opuszczają zabawki, by przytulić się do mamy, pociągnąć za jej spódnicę, tylko po to, żeby nawiązać z nią kontakt fizyczny, żeby się upewnić, że mama jest. Około drugiego roku życia u większości dzieci pojawia się tendencja do uciekania od mamy i radosny śmiech, gdy ktoś z dorosłych zaczyna je gonić. Jest to naturalna reakcja mająca na celu nie tylko rozwijanie autonomii, ale także sprawdzanie niezawodności rodziców. Dziecko w tym okresie wymaga maksimum skupienia, gdyż często nieuważnie naraża się na niebezpieczeństwo, np. wybiegając na ulicę.
Opiekun nie powinien zakłócać tej naturalnej skłonności dziecka do odseparowania się od rodziców. Wyrozumiałość pomaga maluchowi wkraczać w samodzielność, która niezbędna jest w momencie pójścia do przedszkola i szkoły. Dzieci mają tendencję do naśladowania rodziców we wszystkich sytuacjach. Najważniejsze dla nich są jednak wzorce dotyczące radzenia sobie ze stresem, z sytuacjami trudnymi i własnymi przeżyciami z nimi związanymi. Kiedy dziecko widzi mamę, która cierpi na ból głowy za każdym razem, gdy organizuje rodzinną prywatkę, dziecko zaczyna podobnie reagować na okoliczności związane ze spotkaniami z rodziną.
To tylko przykład, ale takich zachowań jest wiele, rodzicom trudno je kontrolować, ale powinni mieć świadomość, że są nieustannie obserwowani przez własne dzieci, które przez naśladowanie uczą się żyć.